Niebezpieczna decyzja (The Reckless Moment, USA, 1949)
Reżyseria: Max Ophuls
Obsada: James Mason (Martin Donnelly), Joan Bennett (Lucia Harper), Geraldine Brooks (Beatrice ‚Bea’ Harper), Henry O’Neill
(Tom Harper), Shepperd Strudwick (Ted Darby) i inni.
„Relacja seksualna nie istnieje” prowokacyjnie pisał Lacan. W melodramatach lat 40. XX wieku te relacja jest wypierana przez kobiety, które pożądają. W melodramatach o tematyce macierzyńskiej syn (a czasem córka) często bezceremonialnie zajmuje miejsce ojca w życiu osobistym matki. Widzieliśmy to - czas dwóch wojen światowych oddzielonych od siebie o pokolenie pozwala narracjom na wykorzystywanie powtórzeń w relacji między kobietą a jej mężem; oraz między kobietą a jej synem (przykładami tej tendencji jest „Najtrwalsza miłość”). W „Liście od nieznanej kobiety” Ophuls już raz nam pokazał jak dziecko przejmuje miejsce nieobecnego kochanka. Najbardziej uderzającym przykładem jest (również oglądany w naszym cyklu) film Selznicka „Najtrwalsza miłość”, w którym seria błędnych decyzji prowadzi do rozdzielenia matki od syna i późniejszej bezwiednej erotyzacji jego relacji z matką (rolę syna odgrywa ten sam aktor, co nieżyjący już ojciec). W tym sensie wojenne melodramaty kreślą zarys nieuchronnego życiowego błędu lub rozczarowania, które są konstytutywne dla impasu kobiecej seksualności w patriarchalnej kulturze. Ta rzekoma „skaza” kobiecej seksualności (błędnie ukierunkowane pragnienie kobiety – jej upór w dążeniu do „niewłaściwego” obiektu) zawsze znajduje szerokie odzwierciedlenie w melodramatach o tematyce macierzyńskiej. Pragnienie macierzyńskie jest często ujawniane jako aktywnie przeciwstawiające się rozwojowi historii miłosnej.
W naszym dzisiejszym „The Reckless Moment” Ophulsa, najbardziej aberracyjnym, a momentami wręcz wywrotowym z melodramatów o tematyce macierzyńskiej, pani Harper (Joan Bennett), skupia się na ochronie córki i nie zdaje sobie sprawy, że jest uwikłana w historię miłosną z szantażystą Donnellym, zanim nie jest za późno. Macierzyństwo jest przedstawione jako tłumienie pożądania (surowa regulacja życia sentymentalnego córki przez panią Harper) i tłumienia cielesnej ekspresji (nieustannie każe synowi zakładać więcej ubrań – „Podciągnij skarpetki”, „Załóż koszulę” itd.). Ile czasu zajmuje w filmie scena, w której pani Harper mozolnie i w ciszy (nie ma muzyki, tylko szum fal) ciągnie ciało Darby’ego po plaży do łodzi, aby je ukryć. Powtarza tu w zasadzie „macierzyńską rolę” ukrywania (tłumienia) ciała. Instynkt matki, by chronić w pełni legalną instytucję rodziny - staje tutaj poza prawem.
Szczególnie trafne jest zatem przedstawienie przez „The Reckless Moment” widzowi fantazji o flirtowaniu z zakazanym światem przestępczym kina „noir”. Tutaj „rodzinny melodramat” (pełen napięć i sprzeczności) staje się realnie „melodramatem noir”. Duża część jego atrakcyjności tkwi w jego skrytej narracji o zakazanej/nielegalnej miłości, a także o atrakcyjności postaci granej przez Jamesa Masona – atrakcyjności, którą wzmacnia jego związek ze światem przestępczym. Wiedza lub świadomość widza na temat romansu przewyższa wiedzę głównej bohaterki, która jest całkowicie nieświadoma aspektu swojej perwersyjnej narracji „kobiecej fantazji” w filmie. Ale my to widzimy – bycie kochaną przez szantażystę – aż do samego końca, kiedy musi w końcu uznać jego stratę za ten właściwy utracony obiekt. W tym sensie film w swej narracji mozolnie konstruuje dla niej tę stratę. Kiedy szantażysta Donnelly pojawia się po raz pierwszy: funkcjonuje jako erotyczny substytut nieobecnego ojca/męża. Podczas rozmowy pani Harper z Donnellym, wchodzi jej syn, a umiejscowienie kamery podkreśla trójkątną relację przestrzenną między trzema postaciami – matką, synem i, strukturalnie rzecz ujmując, zastępczym ojcem. Co więcej, niemal wszystkie komunikaty zwykle adresowane do męża-ojca zostały przechwycone przez Donnellego. Na początku filmu pani Harper pisze list do męża, cenzurując wersję, w której szczegółowo opisuje swoje obawy o córkę, i zastępując ją standardowymi schematami stylistycznymi listów miłosnych. Kilka scen później ten list jakby dotarł do niewłaściwego adresata: Donnelly czyta jej podobnie schematyczne listy miłosne, które w rzeczywistości napisała jej córka (podobna do niej). „Prawdziwy” ojciec w filmie nie jest pokazany, słyszymy tylko telefoniczną z nim rozmowę, a głos ten jest jedynie sugerowany, nigdy nie jest słyszany.
Dość szybko staje się jasne zresztą, że status Donnelly’ego jako kochanka-męża jest jego imaginacją. Tak naprawdę uwodzi go bowiem aspekt macierzyński kobiety. W miarę jak pani Harper w pełni przejmuje rolę matki, coraz bardziej troszcząc się o rodzinę, Donnelly czuje pociąg do jej rodzinnego zobowiązania. Film jest w pewnym sensie fantazją o potędze matek – nawet przestępczość wobec niej zdaje się poskromiona. Donnelly jest jej posłuszny - wydaje pani Harper resztę za telefon, nosi jej paczki, a nawet kupuje jej prezent. Później posuwa się nawet do tego, że oferuje jej połowę pieniędzy z planowanego szantażu. Szantażysta zostaje całkowicie „udomowiony”. Pod koniec filmu w wyznaniu niemal synowskim Donnelly przyznaje, że pani Harper przywołuje w nim wspomnienie jego własnej matki. To obraz matki, a nie kobiety, wywołuje pożądanie i przemianę. Szantażysta, zabarwiony podnieceniem nielegalności, podziemnego świata, zostaje sprowadzony do roli syna, oddającego hołd matczynemu ideałowi. Pani Harper nie jest nawet świadoma możliwości innego rodzaju relacji z Donnellym — ani możliwości, że mogłaby odegrać inną rolę niż macierzyńska. ALE — dopóki go nie straci, gdy poświęci się dla rodziny, którą starała się chronić przez cały film.
Gangsterski aspekt noir cały film jest na zewnątrz. W ostatniej części filmu oświetlenie w stylu filmu noir wdziera się do domu, zanieczyszczając mrokiem sypialnię pani Harper gdy leży ona na łóżku, płacząc. To załamanie się opozycji między wnętrzem a zewnętrzem pokazuje istotę doświadczenia, mroczne pożądanie. Łzy pani Harper świadczą o patosie związanym z tym odkryciem. Widać to w ostatniej scenie filmu obraz pani Harper szlochającej, gdy prowadzi banalną rozmowę telefoniczną z mężem na temat choinki. W „The Reckless Moment” patos jest generowany przez sytuację, w której miłość macierzyńska staje się przeszkodą dla kobiecego pożądania, gdy musi pozostać niespełnione właśnie dlatego, że jest „niezsynchronizowane” z mitem rodziny. W bardziej „standardowych” melodramatach macierzyńskich - które widzieliśmy, jak „Najtrwalsza miłość” czy „Stella Dallas” - patos pokazuje realne lub potencjalne rozstanie matki z dzieckiem. Ważne jest, aby pamiętać, że znaczenia etymologicznie związane z greckim pojęciem „pathos” – wskazują na współczucie, empatię. Przywodzą na myśl kulturowo konstruowaną relacyjność kobiety z drugim człowiekiem. „Melodramat matrymonialny” jest gatunkiem kobiet poprzez opozycję wobec gatunków określanych jako męskie (np. westernu, filmu kryminalnego, filmu gangsterskiego) – opozycję, która z kolei opiera się na innej, pomiędzy uczuciowością a przemocą. W westernie i filmie kryminalnym agresja lub przemoc są internalizowane jako treść narracyjna. W melodramacie przemoc jest przeniesiona w sferę niebywałej mocy afektów – wywołuje przymusowe łzy. Sentymentalizm melodramatu można odbierać jako jego przemocową i wręcz sadystyczną cechę.
Wstęp wolny!
Przedstawiamy Wam rozkład jazdy na najnowsze seanse: Akademia Zapomnianych Arcydzieł Filmowych – LOVE STORIES: melodramaty
DOSTĘPNOŚĆ
Informację o dostępności budynku przeczytasz NA STRONIE
Jeśli potrzebujesz dodatkowych informacji lub chcesz skorzystać z asysty, skontaktuj się z koordynatorem ds. dostępności: dostepnosc@ddkweglin.pl
