Na wschód od Edenu (1955)

Na wschód od Edenu (East of Eden, USA, 1955)
Reżyseria: Elia Kazan
Obsada: James Dean (Cal Trask), Julie Harris (Abra), Jo Van Fleet (Matka), Raymonda Massey (Adam Trask) i inni.

Hollywoodzki rodzinny melodramat - Schatz widzi dominację tego podgatunku melodramatu od ery kina niemego do 1960 roku. Składały się na niego filmy D. W. Griffitha z lat 20., filmy Franka Borzage i Johna Stahla z lat 30., filmy Maxa Ophülsa, Vincente’a Minnellego i Douglasa Sirka z lat 40. Jednak najważniejsze są w tym segmencie melodramy lat 50. Dominowali wtedy znowu Sirk i Minnelli. Ale poza nimi istotne były filmy Nicholasa Raya i w końcu ekranizacja prozy SteinbeckaL „Na wschód od Edenu” (1955) Elii Kazana.

Kazan, po rezygnacji z adaptacji całej powieści, zapewnił sobie prawa do ekranizowania ostatniej jej części dla Warner Bros. Film, pierwszy kolorowy film Kazana nakręcony w technice CinemaScope, zrealizowano w plenerach Kalifornii oraz w studiach Warnera. Elia, zaniepokojony strukturą scenariusza do „Na wschód od Edenu”, zwrócił się w kwietniu 1953 roku do Paula Osborna by pomógł w cięciach. Osborn, znany z talentu do uproszczeń nazbyt literackiego materiału, pomógł Kazanowi osiągnąć bardziej spójną i dramatyczną strukturę, wprowadzając znaczące zmiany w stosunku do powieści Steinbecka, w tym usunięcie postaci Lee i zmianę losów Kate i Arona. Elia  obsadził Jamesa Deana w roli Cala ze względu - jak mawiał - na jego „dziwaczność” i „prawdziwe cechy bohemy”, które reżyser uważał za odpowiednie dla tej postaci. Ściśle współpracował z operatorem Tedem McCordem i konsultantem kolorystycznym Johnem Hambletonem, aby uzyskać pożądaną, kolorystykę spalonej słońcem ziemi Południa. Kazan współpracował również z kompozytorem Leonardem Rosenmanem, tworząc złożoną ścieżkę dźwiękową, która podkreślała motywy samotności i miłości, a w szczególności centralną relację między Calem a jego ojcem. Bo film Elii Kazana „Na wschód od Edenu” zgłębia złożoną relację między niezrozumianym synem Calem a jego emocjonalnie zdystansowanym ojcem Adamem. Kazan współczuje cierpieniom Cala i wykorzystuje styl filmu, aby odzwierciedlić jego wewnętrzną walkę. Film krytykuje również sztywną moralność lat 50., podkreślając emocjonalne zaniedbanie, jakiego doświadczały dzieci ówczesnych ojców. Melodramat relacji syn - ojciec jest tutaj centrum opowieści.

Film został doceniony za mistrzowską realizację w szerokim formacie epickiego kina i skupieniu się na melodramatycznych emocjach postaci, zwłaszcza za kreację Cala Traska w niezwykłej interpretacji Jamesa Deana. Chociaż niektórzy krytycy uważali, że kreacja Deana przyćmiła społeczny komentarz filmu, reżyseria Kazana i finał filmu zostały docenione za swoją skuteczność. Pomimo braku głównej nagrody w Cannes z powodu nacisków politycznych, film zdobył osobną nagrodę za najlepszy film dramatyczny.

Podczas gdy niektórzy krytycy chwalili „Na wschód od Edenu” i grę Jamesa Deana, inni krytykowali Deana za naśladowanie Marlona Brando i uznali, że filmowi brakuje prawdziwych emocji. Reżyser bronił Deana, argumentując, że nie naśladuje on Brando, lecz ucieleśnia bunt nowego pokolenia przeciwko statycznym i opresyjnym wartościom tamtych czasów. Film Elii rezonował z kulturą młodzieżową lat 50. i jej konfliktami pokoleniowymi. Był wzorem dla takich buntowników jak Presley w 1955 i 1956. Kazan, czerpiąc z własnych doświadczeń, zgłębiał tematy ambiwalencji moralnej nowych czasów konfrontujących pokolenia, szczególnie w kontekście dynamiki rodziny i presji społecznej. Skupienie się na ambiwalencji, widoczne w późniejszej trylogii „Południe”, odzwierciedlało złożone uczucia Kazana dotyczące rozczarowania emigranta z Grecji amerykańską demokracją i rosnącymi kosztami moralnymi w realizacji, tylko pozornie wolnościowego, amerykańskiego snu.